آیا روایت امام رضا (ع)، با حدیث ثقلین تعارض دارد؟

قرآنیان
بدون دیدگاه
بازدید: 26

توضیح سؤال: در کتاب توحید شیخ صدوق حدیثی از امام رضا است، که ظاهر آن با حدیث ثقلین در تعارض است. امام رضا علیه السلام می فرمایند:
حدثنا جعفر بن محمد بن مسرور رضی‌الله‌عنه ، قال : حدثنا محمد بن عبد الله ابن جعفر الحمیری ، عن أبیه ، عن إبراهیم بن هاشم ، عن الریان بن الصلت ، قال : قلت للرضا علیه‌السلام : ما تقول فی القرآن؟ فقال : کلام الله لا تتجاوزوه ، ولا تطلبوا الهدى فی غیره فتضلوا.
در این روایت حضرت رضا علیه السلام میفرمایند که فقط به قرآن باید تمسک نمود و اگر به غیر قرآن تمسک کنید گمراه می شوید. التوحید شیخ صدوق ج ۱ ص ۲۲۴
مقصود امام رضا از این فرمایش چه بوده است؟ آیا واقعا باید فقط قرآن را تمسک کرد یا خیر؟؟
برای پرسش فوق، دست کم دو پاسخ می توان ارایه کرد:
پاسخ نخست: این گونه روایات در مقام نفی پیروی از اهل بیت علیهم السلام نیست. این قبیل روایات، اصولا در مقام نفی غیر نیستند بدان معنا که پیروی از غیر قرآن را ممنوع بدانند. بلکه صرفا در مقام تاکید هر چه تمام بر پیروی از قرآن می باشد همانگونه که در برخی روایات همین تاکید درباره پیروی از اهل بیت علیهم السلام بیان گردیده است. از باب نمونه می توان به حدیث سفینه اشاره نمود.
حدیث سفینه از جمله احادیث معتبری است که در منابع گوناگون شیعه از قبیل: عیون اخبار الرضا شیخ صدوق و امالی شیخ طوسی و نیز تعدادی از منابع اهل سنت مانند: فضائل الصحابه احمد بن حنبل و المستدرک علی الصحیحین حاکم نیشابوری، نقل شده است. این روایت توسط چندین تن از صحابه مانند: امام علی علیه السلام، ابوذر غفاری، ابن عباس وانس بن مالک، با سندهای گوناگون و الفاظ متنوع به نقل از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به ثبت رسیده است. تفصیل اَسناد این روایت به همراه الفاظش در مقاله “حدیث سفینه در میرات امامیه و اهل سنت” موجود است. در ادامه صرفاً نمونههایی از الفاظ مختلف این حدیث تقدیم می گردد.

مَثَلُ‏ أَهْلِ‏ بَیتِی‏ فِیکُمْ کَمَثَلِ سَفِینَهِ نُوحٍ مَنْ رَکِبَهَا (فیها) نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا غَرَق (هلک)
مثل اهل بیت من مثل کشتی نوح است هر آنکه سوارش شود نجات پیدا می کند و آن کس که از آن تخلف ورزد غرق می شود (به هلاکت می رسد)
الصفار، أبو جعفر محمد بن الحسن بن فروخ (متوفای۲۹۰هـ) بصائر الدرجات، ص ۳۱۷، تحقیق: تصحیح وتعلیق وتقدیم: الحاج میرزا حسن کوچه باغی، ناشر: منشورات الأعلمی – طهران، سال چاپ : ۱۴۰۴ – ۱۳۶۲ .
الشیبانی، ابوعبد الله أحمد بن حنبل (متوفاى۲۴۱هـ)، فضائل الصحابه، ج ۲، ص ۷۸۵، تحقیق د. وصی الله محمد عباس، ناشر: مؤسسه الرساله – بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۰۳هـ – ۱۹۸۳م.
البغدادی، ابوبکر أحمد بن علی بن ثابت الخطیب (متوفاى۴۶۳هـ)، تاریخ بغداد، ج ۱۲، ص ۹۱، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت.
الحاکم النیسابوری، ابو عبدالله محمد بن عبدالله (متوفاى۴۰۵ هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج ۲، ص ۳۴۳، تحقیق: یوسف عبد الرحمن المرعشلی. گفتنی است حاکم نیشابوری بعد از نقل روایت می گوید:هذا حدیث صحیح على شرط مسلم ولم یخرجاه (این روایت مطابق شرط مسلم درست است اما در بخاری و مسلم آن را کتابهایشان نیاوردند.
این روایت در منابع دیگر نیز با الفاظ گوناگون نقل شده است: مرحوم شیخ طوسی حدیث را اینگونه نقل می کند : من دخلها نجا ومن تخلف عنها غرق و در نقلی دیگر اینگونه روایت می کند: من رکبها نجا ، ومن ترکها هلک. الأمالی، ص ۴۸۲الطوسی، تحقیق : قسم الدراسات الاسلامیه – مؤسسه البعثه، ناشر: دار الثقافه ـ قم ، الطبعه: الأولى، ۱۴۱۴هـ. ؛ مرحوم صدوق با عبارت : مَنْ رَکِبَهَا نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهَا زُجَ‏ فِی النَّار، روایت را نقل می کند. ابی جعفر الصدوق، محمد بن علی بن الحسین بن بابویه (متوفای۳۸۱هـ)، عیون أخبار الرضا علیه السلام ج ۱ ، ص ۳۰، تحقیق: تصحیح وتعلیق وتقدیم: الشیخ حسین الأعلمی، ناشر: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات – بیروت – لبنان، سال چاپ: ۱۴۰۴ – ۱۹۸۴ م.
همانطور که ملاحظه می کنید در این روایت، پیروی از غیر اهل بیت علیهم السلام نفی شده است. این مضمون از عباراتی همچون: «من تخلف عنها غرق» «من تخلف عنها هلک» «من لم یدخلها هلک» «من تخلف عنها زج فی النار» در این روایات، استفاده می شود. حال سوال این است باید به کدام یک از این دو دسته روایات عمل نمود؟ پاسخ این است که اینگونه روایات در صدد نفی همدیگر نبوده و به اصطلاح هیچ گونه تعارضی با هم ندارند. بلکه هر کدام به مناسبت می خواهند یکی از این دو (اهل بیت وقرآن) را مورد تاکید قرار دهند و جامع بین این دو دسته روایات، همان حدیث ثقلین است که هر دو را به عنوان راهنما و هدایتگر معرفی می کند.

پاسخ دوم: در مقام تعارض، حدیث ثقلین مقدم است. بر فرض هم تعارضی میان این روایت و حدیث ثقلین باشد، به طور قطع حدیث ثقلین مقدم بر این روایت است زیرا روایت شیخ صدوق، خبر واحد و غیر قطعی است و حدیث ثقلین متواتر و یقینی است. مقدم بودن خبر قطعی بر غیر قطعی، علاوه بر آنکه در نگاه عقل روشن و بدیهی است، مورد تصدیق دانشمندان اسلامی هم می باشد. اندیشمندان اسلامی این موضوع را در نگاشتههایشان از جمله در بحث تعارض ادله، مطرح نمودند. از باب نمونه مرحوم آقای مظفر در کتاب أصول الفقه، در این زمینه می گوید: لا یتحقق هذا المعنى من التعارض إلا بشروط سبعه هی مقومات التعارض الاول: ألا یکون أحد الدلیلین … قطعیا لأنه لو کان أحدهما قطعیا فإنه یعلم منه کذب الآخر والمعلوم کذبه لا یعارض غیره.
معنای تعارض محقق نمی شود مگر با هفت شرط که مقوم تعارضاند. شرط اول آنکه یکی از این دو دلیل قطعی نباشد زیرا اگر یکی از دو دلیل قطعی (و دیگری غیر قطعی) باشد، از این موضوع، دروغ بودن آن دلیل دیگر دانسته می شود. و آنچه که دروغ بودنش معلوم است اصلا با غیر خود تعارض نمی کند.
المظفر، الشیخ محمد رضا (متوفای۱۳۸۸هـ)، أصول الفقه، ج ۳ ، ص ۲۱۲، ناشر : مؤسسه النشر الإسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم المقدسه
شوکانی از جمله عالمان اهل سنت است که به این موضوع پرداخته است. جالب است او ادعای اتفاق در این باره را از قول امام الحرمین هم نقل می کند. متن او چنین است: وللترجیح شروط … الثانی التساوی فی القوه فلا تعارض بین المتواتر والاحاد بل یقدم المتواتر بالاتفاق کما نقله امام الحرمین.
شرطهایی برای تحقق ترجیح وجود دارد. شرط دوم آن است که دو دلیل از لحاظ قوت، همطراز باشند بنا براین بین خبر متواتر و خبر واحد، تعارضی نیست بلکه به اتفاق دانشمندان، خبر متواتر مقدم می شود چنانچه امام الحرمین این اتفاق نظر را نقل کرد.
الشوکانی، محمد بن علی بن محمد (متوفاى ۱۲۵۵هـ)، إرشاد الفحول إلی تحقیق علم الأصول، ج ۱، ص ۴۵۵، تحقیق: محمد سعید البدری ابومصعب، ناشر: دار الفکر – بیروت، الطبعه: الأولى، ۱۴۱۲هـ ـ ۱۹۹۲م

نتیجه کلی:
از آنچه در این نوشتار بیان شد، دانستیم که روایت امام رضا علیه السلام در درجه نخست هیچ گونه تعارضی با حدیث ثقلین ندارد و بر فرض تعارض، حدیث ثقلین به دلیل تواترش مقدم است.

منبع: مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

برچسب ها: , , , , ,
نوشتهٔ بعدی
علم امیر المومنین حضرت علی (ع) در قرآن کریم
نوشتهٔ پیشین
روش درست مناظره

نوشته های مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Fill out this field
Fill out this field
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.

فهرست